Tứ đại mỹ nhân: Tây Thi

“Trầm ngư, lạc nhạn, bế nguyệt, tu hoa” là những mỹ từ mà người Trung Hoa cổ đại dùng để ca ngợi các tuyệt thế giai nhân, trong đó “trầm ngư” thường được cho là chỉ Tây Thi – người con gái nước Việt vì đại nghĩa mà tự nguyện dâng mình cho Ngô vương, cuối cùng khiến nước Ngô bị diệt mất. Trong chương trình diễn xuất của Shen Yun năm 2024 cũng có vở vũ kịch về Tây Thi, tái hiện một cách trọn vẹn hình ảnh giai nhân thiện lương, có tình có nghĩa trong lịch sử.

Mặc dù trong chính sử không có ghi chép rõ ràng về Tây Thi, nhưng bắt đầu từ thời Tiên Tần, tên của nàng đã xuất hiện trong các tác phẩm dân gian. Các bậc hiền triết như Mặc Tử, Mạnh Tử, Trang Tử... đều từng nhắc đến Tây Thi, và trong thơ văn các đời sau, ghi chép về nàng lại càng nhiều không kể xiết.

Tương truyền rằng Tây Thi tên thật là Thi Di Quang, sống vào cuối thời Xuân Thu, là người làng Trữ La nước Việt (nay là khu vực lân cận thành phố Chư Kỳ, tỉnh Chiết Giang). Nước Việt có khí hậu ôn hòa, núi non linh khí hội tụ, sông xanh nước biếc, với nghề đúc kiếm và kỹ nghệ dệt vải được coi là thiên hạ vô song, lại nổi tiếng gần xa là nơi có nhiều mỹ nhân. Vậy rốt cuộc thì Tây Thi đẹp đến mức nào? Qua bài Hoán Sa Thiên của thi nhân thời Đường Tống Chi Vấn chúng ta có thể hình dung được đôi chút: “Điểu kinh nhập tùng la, ngư úy trầm hà hoa” (nghĩa là chim kinh hoảng lẩn vào tán tùng rêu phủ, cá sợ chìm xuống dưới hoa sen). Hai câu thơ này được nhiều người cho là nguồn gốc của mỹ danh “trầm ngư” dành cho Tây Thi. Đến đời Tống, Tô Thức đã ca ngợi Tây Thi bằng một áng thơ bất hủ: “Dục bả Tây Hồ tỉ Tây Tử, đạm trang nùng mạt tổng tương nghi” (muốn đem Tây Hồ ví với Tây Thi, trang điểm dù đậm hay nhạt đều đẹp hài hoà). Thậm chí đến cả cái nhăn mặt của Tây Thi lúc bị bệnh cũng bị Đông Thi xấu xí bắt chước theo, trở thành điển cố nổi tiếng “Đông Thi hiệu tần” (Đông Thi nhăn mày) của Trang Tử.

Trong thời loạn lạc, các nước chư hầu tranh bá, nước Việt bị nước Ngô hùng mạnh đánh bại. Việt Vương Câu Tiễn là người tâm cơ sâu kín, bề ngoài hạ mình nhún nhường, cung kính hầu hạ Ngô vương như cha, nếm mật nằm gai, nhưng trong lòng vẫn luôn khắc ghi mối thù mất nước. Sách Ngô Việt Xuân Thu ghi chép, Câu Tiễn thậm chí không ngại chịu nỗi nhục khôn cùng, dám nếm cả phân của vua Ngô để tỏ lòng hiếu thuận. Bề tôi trung thành của Câu Tiễn là Phạm Lãi muốn lợi dụng mỹ nhân nước Việt để làm lung lạc ý chí của vua Ngô, hòng tìm cơ hội rửa nhục và phục quốc, cuối cùng đã tìm đến mỹ nhân giặt lụa nổi danh Tây Thi.

Giai nhân Tây Thi, người được nước Việt dày công bồi tạo trong nhiều năm, quả nhiên không phụ sự kỳ vọng của dân chúng, đã thành công chiếm trọn tâm trí của vua Ngô là Phù Sai. Phù Sai không màng đến sự phản đối kịch liệt của đại thần nước Ngô là Ngũ Tử Tư, hết mực sủng ái Tây Thi, cho xây cung Xuân Tiêu ở đài Cô Tô và cung Quán Oa trên núi Linh Nham để cùng Tây Thi yến tiệc vui chơi, thưởng ngoạn. Nhân lúc Phù Sai đắm say tửu sắc, bỏ bê triều chính, Câu Tiễn đã âm thầm khôi phục lại lực lượng, tích trữ quân lương, sau đó thừa cơ tiến công, tiêu diệt hoàn toàn nước Ngô trong một trận đánh.

Có truyền thuyết cho rằng sau khi nước Ngô bị diệt, Tây Thi không muốn cùng Phạm Lãi rời đi, nên đã trầm mình xuống sông tự vẫn. Cũng có những vở hí kịch và tiểu thuyết cho rằng Tây Thi cảm thấy day dứt vì những năm tháng được Phù Sai sủng ái nên đã treo cổ trong cung Quán Oa. Nhưng theo sách Ngô Việt Xuân Thu và Việt Tuyệt Thư ghi chép thì Tây Thi sau này đã cùng Phạm Lãi chu du khắp Ngũ Hồ. Nhưng kết cục và tung tích thực sự của Tây Thi như thế nào thì đến tận ngày nay nó vẫn còn là một ẩn đố.

“Tây Thi chi trầm, kỳ mỹ dã”, nhà tư tưởng Mặc Tử thời Tiên Tần cho rằng chính vẻ đẹp của Tây Thi đã mang tai họa đến cho bản thân nàng và nước Ngô. Nhưng hậu nhân cũng có nhiều người bất bình thay cho nàng. Nhà thơ Thôi Đạo Dung thời Đường trong bài Tây Thi than viết:

Tể dĩ vong Ngô quốc,
Tây Thi hãm ác danh. 
Hoán Sa xuân thủy cấp,
Tự hữu bất bình thanh

Diễn nghĩa:

Người cầm đầu làm mất nước Ngô
Tây Thi bị mang tiếng ác
Nước suối Hoán Sa mùa xuân chảy xiết
Dường như cũng dậy lên tiếng nói bất bình.

Hay lời thơ của thi nhân La Ẩn đời Đường càng khiến người ta phải lắng lòng lại suy ngẫm: “Tây Thi nhược giải khuynh Ngô quốc, Việt quốc vong lai hựu thị thùy?”, nghĩa là nếu bảo rằng Tây Thi làm nghiêng đổ nước Ngô, thì đến lượt nước Việt bị mất là do ai. Nếu người nước Ngô oán hận Tây Thi vì mang đến cho họ họa vong quốc, giả sử Tây Thi không sang nước Ngô, ngược lại lại khiến nước Việt bị diệt thì người ta sẽ oán trách ai đây? “Gia quốc hưng vong tự hữu thời” (việc hưng vong của nước nhà tự có thời vận, La Ẩn), nếu ý trời đã là như thế thì chỉ một người con gái xinh đẹp làm sao có thể thay đổi được?

“Tình nhân nhãn lý xuất Tây Thi” (trong mắt tình nhân hóa Tây Thi) là một câu nói rất thông dụng ngày nay, đa số người ta cho rằng cái đẹp là một cảm nhận mang tính chủ quan, tướng mạo của một người bất luận trong thực tế đẹp xấu ra sao thì trong mắt người mình yêu vẫn là hoàn hảo. Kỳ thực, đây là một câu ngạn ngữ thời Tống có nguồn gốc từ tập thơ “Thiều khê ngư ẩn tùng thoại hậu tập”: “Sắc bất mê nhân nhân tự mê, tình nhân nhãn lí xuất Tây Thi” (sắc đẹp vốn không mê hoặc con người, mà chính con người tự mê, trong mắt tình nhân thì hiện ra Tây Thi).

Vốn dĩ bản thân sắc đẹp không có tội, nhân tâm đắm chìm trong mỹ sắc mới là nguồn gốc của tai họa.

“Nhất phá Phù Sai quốc, thiên thu cánh bất hoàn” (một lần khiến đất nước của vua Phù Sai sụp đổ, ngàn thu rồi cũng chẳng thể trở về). Thật đáng thương cho Tây Thi, mặc dù có dung nhan tuyệt thế, được đế vương ân sủng, cũng chỉ có thể ở trong trần thế đóng vai kẻ không được nói lời thật với lòng mình, diễn một kịch bản không được làm chủ cuộc đời, khiến hậu nhân có vô vàn cảm thán! Trong bề dày văn hóa Trung Hoa, Tây Thi đã để lại một dấu ấn lay động lòng người, như nhắc nhở những con người chúng ta nơi trần thế rằng: cuộc sống giàu sang, tình cảm ân ái mặn nồng hay dung mạo xuất chúng đều là những thứ không bền lâu, duy chỉ có tấm lòng thiện lương và tinh thần đại nghĩa mới có thể được lưu truyền thiên cổ.

Tác giả: Ariel Tian & Michelle Guo
Nguồn: shenyuncollections.com