Xà cừ: Bí mật phía sau vẻ đẹp kỳ ảo của thiên nhiên 

Nếu từng cầm trên tay một món trang sức khảm xà cừ, có lẽ bạn sẽ nhận ra một điều rất thú vị. Chỉ cần nghiêng cổ tay một chút, bề mặt xà cừ đã ánh lên những gam màu khác nhau. Lúc là sắc trắng ngọc dịu dàng, lúc phảng phất ánh hồng, rồi chuyển sang xanh lam, tím hay ánh vàng tùy theo góc nhìn và ánh sáng. Chính vẻ đẹp ấy khiến nhiều người tin rằng xà cừ có khả năng "đổi màu". Nhưng sự thật là, xà cừ không hề thay đổi màu sắc của mình, điều thay đổi là cách ánh sáng chạm vào nó. Đằng sau vẻ đẹp tưởng như huyền ảo ấy lại là một trong những thiết kế kỳ diệu nhất của thiên nhiên.

Xà cừ là gì?

Xà cừ là lớp vật chất óng ánh nằm ở mặt trong vỏ của một số loài nhuyễn thể như trai, sò hay bào ngư. Đây cũng chính là lớp mà thiên nhiên sử dụng để tạo nên ngọc trai.

Điều thú vị là xà cừ và ngọc trai có cùng thành phần cấu tạo. Cả hai đều được hình thành chủ yếu từ canxi cacbonat (aragonite) kết hợp với một loại protein hữu cơ gọi là conchiolin. Nếu ngọc trai được tạo nên khi các lớp xà cừ bao bọc một dị vật bên trong cơ thể con trai, thì lớp xà cừ trên vỏ cũng được hình thành theo cách tương tự: từng lớp mỏng được bồi đắp chồng lên nhau qua nhiều năm.

Chính vì được tạo nên từ vô số lớp siêu mỏng ấy mà xà cừ sở hữu vẻ đẹp không loại đá quý nào có thể thay thế.

Vì sao xà cừ lại thay đổi màu sắc?

Nhiều người cho rằng màu sắc của xà cừ đến từ sắc tố tự nhiên. Thực tế, điều tạo nên vẻ đẹp ấy không phải màu nhuộm hay khoáng chất, mà là cấu trúc vi mô của chính vật liệu. Mỗi lớp xà cừ chỉ dày khoảng 0,3–0,5 micromet, mỏng hơn cả sợi tóc người hàng trăm lần. Khi ánh sáng chiếu vào, nó không phản xạ ngay trên bề mặt mà len lỏi qua nhiều lớp xà cừ khác nhau. Những tia sáng ấy liên tục phản xạ, khúc xạ và giao thoa với nhau trước khi đi đến mắt người.

Ở mỗi góc nhìn khác nhau, các bước sóng ánh sáng được tăng cường hoặc triệt tiêu khác nhau. Kết quả là mắt chúng ta nhìn thấy những gam màu thay đổi liên tục như cầu vồng. Trong khoa học, hiện tượng này được gọi là giao thoa ánh sáng (iridescence). Đó cũng là lý do vì sao xà cừ không có một màu cố định, và mỗi chuyển động nhỏ đều khiến ánh sáng như đang kể một câu chuyện mới.

Điều làm nên giá trị của xà cừ không phải là màu sắc

Điều thú vị là không có hai miếng xà cừ nào giống hệt nhau. Độ dày của từng lớp xà cừ, môi trường sống của loài trai, nguồn nước, độ mặn hay thời gian hình thành đều ảnh hưởng đến cách ánh sáng phản chiếu. Chính vì vậy, mỗi mặt xà cừ đều mang những dải màu rất riêng, đó cũng là lý do vì sao các nghệ nhân luôn trân trọng chất liệu này đến vậy.

Khác với đá quý được cắt theo những tỷ lệ chuẩn xác, xà cừ gần như không thể tạo ra hai bề mặt phản chiếu hoàn toàn giống nhau, mỗi miếng xà cừ đều là một dấu ấn độc nhất mà thiên nhiên đã mất nhiều năm để tạo thành. Có lẽ, vẻ đẹp của xà cừ cũng giống như mặt biển, không phải vì nó luôn thay đổi, mà vì nó không bao giờ lặp lại.

Vì sao xà cừ được yêu thích trong chế tác trang sức?

Không chỉ bởi hiệu ứng ánh sáng đặc biệt, xà cừ còn mang đến cảm giác rất khác so với các loại đá quý. Nếu kim cương thu hút bằng sự rực rỡ, ruby nổi bật bởi sắc đỏ mạnh mẽ, thì xà cừ lại chinh phục người ta bằng sự mềm mại nhưng cũng rực rỡ.

Ánh sáng trên bề mặt xà cừ không chói lóa mà chuyển động rất nhẹ, tạo nên cảm giác thanh lịch và tinh tế. Chính vì thế, từ hàng nghìn năm trước, xà cừ đã được sử dụng để trang trí đồ ngọc, hộp trang sức, nhạc cụ, bình phong và nhiều vật phẩm quý trong các nền văn minh Ai Cập, La Mã, Ba Tư hay phương Đông.

Ngày nay, vẻ đẹp ấy vẫn tiếp tục được gìn giữ trên những món trang sức hiện đại. Một mặt xà cừ nhỏ bé có thể phản chiếu vô vàn sắc độ khác nhau, khiến mỗi lần ngắm nhìn đều mang đến cho ta một trải nghiệm mới.

Xà cừ có bị phai màu theo thời gian không?

Đây cũng là câu hỏi được rất nhiều người quan tâm. Thực tế, xà cừ thật không tự phai màu như sơn hay thuốc nhuộm, bởi màu sắc của nó không nằm trên bề mặt mà được tạo nên từ chính cấu trúc bên trong. Tuy nhiên, nếu tiếp xúc thường xuyên với hóa chất mạnh, nước hoa, chất tẩy rửa hoặc va đập mạnh, bề mặt xà cừ có thể bị xước hoặc mất đi độ bóng, khiến hiệu ứng ánh sáng giảm đi.

Vì vậy, để giữ được vẻ đẹp vốn có, người dùng nên lau nhẹ sau khi sử dụng, tránh hóa chất và cất trang sức trong hộp riêng khi không sử dụng.

Vẻ đẹp lớn nhất của xà cừ nằm ở sự thay đổi

Có lẽ điều khiến xà cừ được yêu mến suốt hàng nghìn năm không chỉ nằm ở vẻ đẹp óng ánh của nó. Mà bởi xà cừ nhắc chúng ta rằng, có những điều đẹp nhất không đến từ một màu sắc cố định, chúng được tạo nên từ ánh sáng, từ thời gian và từ cách ta nhìn ngắm.
Mỗi lần ánh sáng thay đổi, xà cừ lại mang một diện mạo khác, nhưng bản chất của nó chưa bao giờ đổi. 

Có lẽ con người cũng vậy. Theo năm tháng, chúng ta có thể trưởng thành, dịu dàng hơn hay mạnh mẽ hơn sau những trải nghiệm. Người khác có thể nhìn thấy ở ta những sắc màu khác nhau, nhưng những giá trị cốt lõi vẫn luôn ở đó.

Đó cũng là lý do, dù trải qua biết bao xu hướng trong ngành trang sức, xà cừ vẫn luôn giữ được sức hút rất riêng. Không phải vì nó cố gắng tỏa sáng, mà bởi nó biết cách để ánh sáng tự kể câu chuyện của mình.