Khi phương Đông cất tiếng giữa lòng bản giao hưởng – 20 năm hành trình của Dàn nhạc Shen Yun

Có những âm thanh chỉ vừa vang lên đã khiến người ta có cảm giác mình đang nhớ về một nơi chưa từng đặt chân tới. Một tiếng nhị hồ ngân dài, mảnh và sâu như tiếng người hát giữa miền ký ức; vài tiếng tỳ bà trong trẻo rơi xuống, rồi từ phía sau, những lớp violin, cello, kèn đồng và bộ gõ dần dần hòa vào nhau. Phương Đông và phương Tây, hai thế giới tưởng như cách biệt bởi thời gian và không gian, bỗng gặp nhau trong cùng một bản nhạc. Đó chính là điều làm nên âm thanh đặc biệt của Dàn nhạc Shen Yun – một dàn nhạc đã đồng hành cùng hành trình phục hưng văn hóa truyền thống Trung Hoa trong suốt 20 năm qua.

Shen Yun được thành lập tại New York vào năm 2006, với mong muốn đưa những giá trị của nền văn hóa Trung Hoa truyền thống trở lại sân khấu thế giới. Nhưng để kể lại một nền văn hóa đã trải qua hàng nghìn năm, chỉ những động tác vũ đạo hay những bộ trang phục đẹp thôi là chưa đủ. Đằng sau mỗi câu chuyện, mỗi nhân vật, mỗi triều đại và truyền thuyết là cả một thế giới âm thanh. Có những nỗi buồn cần được kể bằng tiếng đàn, có những trận chiến cần tiếng trống đánh thức khí phách, có những khoảnh khắc thần thoại cần một giai điệu khiến người nghe cảm thấy như cánh cửa giữa nhân gian và thiên giới vừa hé mở. Và từ đó, âm nhạc trở thành một phần không thể tách rời của Shen Yun.

Điều đặc biệt nằm ở cách Shen Yun để hai truyền thống âm nhạc gặp nhau. Trong dàn nhạc, những nhạc cụ quen thuộc của giao hưởng phương Tây như violin, viola, cello, contrabass, flute hay kèn đồng cùng cất tiếng bên cạnh nhị hồ, tỳ bà và những nhạc cụ truyền thống Trung Hoa. Nhưng đó không phải là sự ghép nối đơn giản giữa “Đông” và “Tây”. Mỗi bên vẫn giữ được giọng nói của mình, đồng thời tìm thấy một vị trí trong tổng thể. Tiếng nhị hồ vẫn mang nét thanh mảnh và giàu cảm xúc vốn có; tiếng tỳ bà vẫn sắc nét, linh hoạt; trong khi dàn nhạc giao hưởng mở ra một không gian rộng lớn hơn để những thanh âm ấy có thể ngân vang.

Có lẽ chính ở đây, người ta mới hiểu được vì sao một dàn nhạc có thể trở thành linh hồn của sân khấu. Khi một vũ công xoay mình giữa ánh sáng, khán giả nhìn thấy chuyển động ấy. Nhưng chính âm nhạc mới là thứ khiến chuyển động có cảm xúc. Một cái vươn tay có thể trở nên dịu dàng bởi một đường giai điệu mềm mại; một bước chân có thể trở nên mạnh mẽ khi tiếng trống dồn lên; một khoảnh khắc chia ly có thể khiến cả sân khấu lắng xuống chỉ bởi vài nốt đàn. Âm nhạc không đứng phía sau vũ đạo. Nó đi cùng vũ đạo, thậm chí đôi khi kể tiếp những điều mà động tác không thể nói thành lời.

Trong đó, nhị hồ có lẽ là một trong những thanh âm đặc biệt nhất. Chỉ với hai dây đàn, nó có thể tạo ra một âm sắc gần với giọng người đến kỳ lạ. Khi tiếng đàn cất lên giữa một dàn nhạc lớn, nó không hề bị nuốt chửng bởi hàng chục nhạc cụ xung quanh. Trái lại, chính sự mong manh của nó khiến người nghe chú ý. Nó giống như một giọng nói nhỏ nhưng thành thật, len qua những âm thanh đồ sộ để chạm vào một nơi rất riêng trong lòng người. Tỳ bà lại đem đến một sắc thái khác – những tiếng gảy trong trẻo và giàu nhịp điệu, khi thì mềm mại như dòng nước, khi thì nhanh và mạnh như những bước chân trong một cuộc phiêu lưu. Khi những âm thanh ấy hòa vào dàn nhạc giao hưởng, chúng không còn chỉ là những nhạc cụ cổ truyền được đưa lên sân khấu hiện đại. Chúng trở thành những nhân vật thực sự trong câu chuyện.

Và có lẽ đó cũng là một trong những điều đáng suy ngẫm nhất sau 20 năm. Gìn giữ truyền thống không nhất thiết có nghĩa là đặt quá khứ vào một chiếc hộp kính rồi chỉ đứng từ xa ngắm nhìn. Một truyền thống chỉ thực sự sống khi nó vẫn có thể cất tiếng trong thời đại mới. Những giai điệu cổ xưa có thể bước vào một dàn nhạc giao hưởng hiện đại mà không đánh mất bản sắc. Những câu chuyện từ hàng nghìn năm trước có thể được kể lại bằng ngôn ngữ sân khấu hôm nay mà vẫn giữ được tinh thần nguyên bản. Quá khứ không bị đóng băng; nó được đánh thức để tiếp tục sống.

Trong 20 năm, Shen Yun đã xây dựng những chương trình mới cho mỗi mùa biểu diễn, với phần âm nhạc được sáng tác và phối khí riêng cho các tiết mục. Vì vậy, dàn nhạc không chỉ tái hiện những giai điệu cũ mà liên tục tạo ra những tác phẩm mới dựa trên màu sắc của âm nhạc truyền thống. Đó là một công việc đòi hỏi sự cân bằng rất tinh tế: làm sao để âm thanh giao hưởng có đủ sức mạnh cho một sân khấu lớn, nhưng tiếng đàn phương Đông vẫn giữ được linh hồn; làm sao để một câu chuyện cổ xưa có thể đến với khán giả hôm nay mà không trở thành một thứ xa lạ, khô cứng. Chính trong khoảng cân bằng ấy, một ngôn ngữ âm nhạc riêng dần hình thành.

Hai mươi năm có thể là một khoảng thời gian dài đối với một đời người, nhưng với một nền văn hóa đã được truyền qua hàng nghìn năm, đó chỉ là một đoạn rất nhỏ. Thế nhưng đôi khi, một đoạn nhỏ cũng đủ để chứng minh rằng những điều tưởng như đã thuộc về quá khứ vẫn có thể tìm được một đời sống mới. Một tiếng đàn có thể vượt qua biên giới. Một giai điệu có thể vượt qua ngôn ngữ. Và một câu chuyện được kể bằng âm nhạc có thể khiến những người đến từ những nền văn hóa rất khác nhau cùng ngồi lặng im và cảm nhận.

Có lẽ vì thế, nhìn lại hành trình 20 năm của Dàn nhạc Shen Yun không chỉ là nhìn lại những buổi hòa nhạc hay những sân khấu đã đi qua. Đó còn là nhìn lại một cuộc gặp gỡ rất đẹp: nơi tiếng nhị hồ có thể đứng bên violin, nơi tiếng tỳ bà hòa cùng cello, nơi tiếng trống phương Đông vang lên giữa sức mạnh của cả dàn nhạc giao hưởng. Không bên nào cần biến thành bên kia. Họ chỉ cần lắng nghe nhau để tạo nên một thanh âm mới.

Và rồi, khi buổi diễn kết thúc, ánh đèn sân khấu dần tắt, những nhạc công đặt nhạc cụ xuống, có lẽ thứ còn ở lại lâu nhất không phải là một giai điệu cụ thể. Đó là cảm giác rằng mình vừa nghe thấy một điều gì đó rất xa xưa nhưng vẫn đang sống, rất cổ kính nhưng không hề cũ kỹ. Hai mươi năm của Shen Yun, xét cho cùng, có thể được kể bằng chính khoảnh khắc ấy: một thanh âm của quá khứ tìm thấy tiếng vang trong hiện tại, để câu chuyện của một nền văn hóa tiếp tục được kể bằng thứ ngôn ngữ mà con người ở bất cứ nơi đâu cũng có thể hiểu – âm nhạc.